Ths. Nguyễn Hồng Hà
Trung tâm Nghệ thuật truyền thống Nghệ An
Ta thấy rằng, lịch sử tồn tại và phát triển của dân tộc Việt Nam luôn gắn liền với quá trình bảo tồn và phát triển văn hóa truyền thống dân tộc. Bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh cũng nằm trong quy luật tồn tại và phát triển chung đó. Hàng trăm năm nay, dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được nhân dân nơi đây coi như một tài sản vô giá của mình, luôn có ý thức bảo lưu, giữ gìn và phát huy một cách tốt đẹp nhất. Có thể nói, việc kế thừa và phát huy vốn cổ quý báu đó đã được thực hiện như một tất yếu lịch sử và là bổn phận thiêng liêng của các thế hệ người dân Nghệ Tĩnh đối với di sản văn hóa của cha ông để lại. Đặc biệt hơn, từ khi Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO vinh danh là “Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại” năm 2014, thì công tác bảo tồn – phát huy càng được đặt ra mạnh mẽ và thường xuyên hơn đối với nhân dân 2 tỉnh. Ý thức được trách nhiệm đó, Nghệ An cũng như Hà Tĩnh đã có nhiều hình thức để bảo tồn và phát huy vốn di sản quý giá này như: đẩy mạnh công tác sưu tầm nghiên cứu, thực hiện sân khấu hóa dân ca, tích cực xây dựng câu lạc bộ dân ca ở các địa phương, đưa dân ca vào trường học, dạy hát dân ca trên sóng phát thanh truyền hình, tổ chức các kỳ thi liên hoan dân ca… và kết quả trong những năm gần đây đã đánh dấu cho sự nỗ lực trong hoạt động thể nghiệm sân khấu hóa dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh với sự ra đời của hàng loạt các vở diễn tên tuổi, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng nhân dân khắp cả nước cũng như bạn bè quốc tế.
Nhìn lại suốt cả chặng đường từ trước tới nay, ta thấy đây là hoạt động được diễn ra thường xuyên và càng trở nên phù hợp trong xu thế đất nước đang trên đà hội nhập và phát triển, khi mà di sản văn hóa truyền thống luôn phải cạnh tranh và khẳng định vị trí của mình trong di sản văn hóa chung của đất nước, thì vấn đề đưa dân ca lên sân khấu (hay thể nghiệm sân khấu kịch hát dân ca) là việc làm thiết thực để bảo tồn và phát huy loại hình nghệ thuật truyền thống này. Từ năm 1972, khi Đoàn Nghệ thuật Dân ca Nghệ Tĩnh ra đời vừa thực hiện nhiệm vụ lưu giữ, bảo tồn, vừa thể nghiệm đưa dân ca xứ Nghệ trở thành một bộ môn ca kịch sân khấu. Đây là một bước phát triển cao về chất trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Từ đó đến nay, dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh không ngừng phát triển, hàng chục vở diễn trên sân khấu quần chúng ra đời, hàng chục làn điệu cổ được sưu tầm, hàng chục làn điệu mới được ra đời trong quá trình sáng tạo và chuyển thể các vở diễn. Kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh, qua bao sóng gió của sự thay đổi thị hiếu âm nhạc trong công chúng, của cơ chế thị trường, đến hôm nay đã vững vàng khẳng định được vị thế của mình với tư cách là một kịch chủng sân khấu trong làng sân khấu chuyên nghiệp với hàng chục Giải thưởng và Huy chương: Huy chương vàng Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1970 với vở Không phải tôi, Huy chương vàng Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 1985 với vở Mai Thúc Loan, Huy chương vàng Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp miền Duyên Hải năm 1996 với vở Vết chân tròn trong bão tố, Huy chương vàng Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 2005 với vở Soi vào quá khứ, Huy chương vàng Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp Toàn quốc năm 2010 với vở Một cây làm chẳng nên non, Huy chương vàng Hội diễn Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 2012 với vở Đường đua trong bóng tối, Huy chương vàng Liên hoan Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 2016 với vở Thầy và trò…
Năm mươi năm qua, từ những vở kịch ngắn (một màn) đến các vở kịch dài (4 màn), từ những đề tài dân gian, truyền thống đến đề tài lịch sử, giã sử, hiện đại… thì việc thể nghiệm đưa dân ca Nghệ Tĩnh lên sân khấu đã vừa làm nhiệm vụ bảo tồn phát huy những giá trị gốc được tái hiện trên sân khấu, đồng thời vừa làm nhiệm vụ cải biên, phát triển đáp ứng yêu cầu phục vụ cuộc sống của thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, của thời kỳ hội nhập và phát triển. Có thể xem đây là thành công lớn trong quá trình bảo tồn, phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Và điều này càng được khẳng định hơn nữa trong những năm gần đây – những năm ghi nhận sự thành công của các vở diễn trên sân khấu kịch hát tỉnh nhà: “Khoảng trời con gái” (tác giả Nguyễn Sĩ Đại, đạo diễn NSND Lê Hùng), “Hoa lửa truông bồn” (tác giả Nguyễn Thế Kỷ, đạo diễn NSND Lê Hùng), “Thái sư Trương quốc công Nguyễn Xí” (tác giả Lê Thế Song, đạo diễn NSND Ngọc Giàu), “Nước mắt đứa con út” (tác giả Vũ Hải, Đạo diễn NSND Lê Hùng), “Quyền uy và tội ác” (Tác giả Phạm Ngọc Sơn, Đạo diễn NSND Xuân Huyền, Đạo diễn phục dựng NSND Hồng Lựu), “Vầng sáng” (tác giả Nguyễn Thị Nguyệt, Đạo diễn NSUT Bùi Như Lai), “Cánh cò trong bão” (tác giả Nhà văn Nguyễn Quang Vinh, đạo diễn NSND Lê Hùng),…
Vượt lên trên những tiếng tăm vang lừng hay những giải thưởng, huy chương trong các hội thi hội diễn, điều đáng ghi nhận cho sân khấu kịch hát tỉnh nhà trong những năm qua đó là sự thể nghiệm thành công trên một số lĩnh vực từ các vở diễn, vai diễn này. Đó mới là mục đích mà sân khấu kịch hát tỉnh nhà luôn đặt ra cho mình để không ngừng ngày càng khẳng định đó thực sự là một kịch chủng chuyên nghiệp và hoàn thiện sánh vai với các loại hình kịch chủng khác trong cả nước. Tiếp bước cho sự thành công của chặng đường thể nghiệm sân khấu kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh, trong những năm qua, kịch hát tỉnh nhà đã tiếp tục thể nghiệm được trên một số lĩnh vực: từ đề tài vở diễn đến giọng nói, âm thanh, ánh sáng, sân khấu, âm nhạc, màn hình Les, … các vở diễn mà mỗi vở được khai thác với 1 kiểu để tài khác nhau: có đề tài hiện đại, sử thi, lịch sử, chiến tranh, nước ngoài, thời sự nóng hổi, bạo lực gia đình,… trong đó “Hoa lửa Truông Bồn” và “Khoảng trời con gái”,.. đã kết hợp được giữa chất sử thi và màn hình lét, xen lẫn ca khúc với hình thức ca múa nhạc… đã tạo cho sân khấu kịch hát vừa có dáng dấp tả thực vừa mang tính chất cách điệu tượng trưng kết hợp với hình ảnh động của màn hình Lét. Bước đầu đã cho thấy thành công của sự kết hợp này. Bên cạnh đó, ánh sáng, hội họa, âm nhạc,… cũng được phát huy như một thứ ngôn ngữ đặc biệt của sân khấu. Tất cả như được hòa quyện vào nhau trong không gian sân khấu, tạo cho các vở diễn có dáng dấp, màu sắc vừa sử thi vừa hiện đại.
Thành quả đạt được những năm qua trên lĩnh vực sân khấu kịch hát Ví, Giặm tỉnh nhà một phần phải kể đến tinh thần đoàn kết, sự nỗ lực hết mình của tất cả đội ngũ nghệ sỹ, diễn viên qua nhiều thế hệ đã hết mình hăng say, cống hiến vì một niềm đam mê, một trách nhiệm đối với nền nghệ thuật, với di sản quý giá mà cha ông đã để lại cho chúng ta. Với sự ra đời của hàng loạt các vở diễn vừa phong phú về đề tài, sâu sắc về nội dung, phán ánh được nhiều khía cạnh của đời sống xã hội, đặc biệt đi sâu phản ảnh những vấn đề mà xã hội đang đặt ra trong giai đoạn hiện nay. Tuy rằng sự thành công chưa thể khẳng định trên tất cả mọi lĩnh vực thể nghiệm. Nhưng điều đó cũng cho thấy sự mạnh dạn trong công tác thể nghiệm trên mọi phương diện của loại hình nghệ thuật này. Qúa trình thể nghiệm đó càng khẳng định mạnh mẽ hơn vị thế của loại hình nghệ thuật truyền thống này và luôn hướng tới mục tiêu cao cả xây dựng cho Ví, Giặm Nghệ Tĩnh ngày càng trở thành loại hình kịch hát chuyên nghiệp vững chãi trong lòng đồng nghiệp và công chúng. Và hơn tất thảy, hướng tới mục đích rộng lớp hơn đó là công cuộc bảo tồn, phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh của quê hương xứ Nghệ trong thời đại mới.
50 năm hình thành, thể nghiệm và phát triển kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh, 50 năm ấy có tất cả những niềm vui, nỗi buồn, có vất vả, gian lao, và có cả vinh quang, hạnh phúc. Tất cả những điều ấy cứ xen lẫn, hòa quyện vào nhau tạo nên những nốt nhạc trẩm bổng như tiếng lòng của các nghệ sỹ, diễn viên qua các thời kỳ. Những con người đã cùng chiến đấu, cùng hi sinh, cùng đi qua những tháng năm gian lao, khổ ải để làm nên những vai diễn, những tác phẩm đề đời, tạo dựng nên một loại hình sân khấu kịch hát mà bản thân nó ngày có 1 vị thế quan trọng trong làng sân khấu truyền thống Việt nam, và hơn hết là đã chiếm một ví trí không nhỏ trong lòng khán giả trẻ. Một kịch chủng càng được khẳng định, càng có ví trí trong làng sân khấu truyền thống càng minh chứng một điều rằng: thể nghiệm, phát triển sân khấu kịch hát đang là hướng đi đúng đắn, vững chãi trong công cuộc bảo tồn, phát huy di sản dân ca Ví, Giặm mà cha ông đã để lại.
Bảo tồn và phát huy di sản là việc làm thương xuyên và là quy luật của sự phát triển cho bất cứ một loại hình nghệ thuật nào. Di sản dân ca Ví, Giặm cũng không nằm ngoài quy luật ấy, đặc biệt từ khi Ví, Giặm là di sản của nhân loại thì công tác ấy càng được đẩy mạnh và chú trọng hơn. Và một trong những việc mà chúng ta đã làm và đang nỗ lực làm để bảo tồn, phát huy di sản ấy trong xã hội hiện đại ngày nay là tiếp tục con đường thể nghiệm, phát triển sân khấu hóa dân ca. Chúng ta có quyền tin tưởng rằng trong một tương lai không xa Kịch hát Ví, Giặm Nghệ Tĩnh sẽ là một loại hình kịch chủng chuyên nghiệp vững chắc, hoàn thiện về mọi mặt sánh vai với các loại hình kịch chủng chuyên nghiệp khác trong cả nước và bạn bè thế giới./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Nhiều tác giả, Từ dân ca đến kịch hát, Viện Sân khấu Việt Nam – Sở Văn hóa, Thông tin Nghệ Tĩnh, 1991.
- Nhiều tác giả, Thực trạng Sân khấu hôm nay, Viện Sân khấu, HN, 1997.
- Viện Sân khấu và Sở Văn hóa Thông tin Nghệ An, Ba mươi năm sân khấu hóa dân ca Nghệ Tĩnh, (Kỷ yếu Hội thảo), NXB Sân khấu, 2002.
- Lê Hàm, Hoàng Thọ, Thanh Lưu, Âm nhạc dân gian xứ Nghệ, Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An, 2000.
- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, Bảo tồn và phát huy các giá trị dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ, NXB Nghệ An, 2012.
- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Tĩnh; Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, Bảo tồn và phát huy giá trị dân ca trong xã hội đương đại (trường hợp dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh), Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế, NXB Văn hóa Dân tộc Hà Nội, 2015./.
