Thu Phương
Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống Nghệ An
ĐẶT VẤN ĐỀ:
Có thể nói Dân ca Ví, Giặm được hình thành từ lâu đời trong dòng chảy của lịch sử. Tuy nhiên, theo nhận định của một số nhà nghiên cứu văn hóa dân gian thì phải đến thế kỷ XVII-XVIII mới đủ độ chín muồi với những cuộc hát có thủ tục, lề lối chặt chẽ. Đến cuối thế kỷ XIX, sau khi nhà Nguyễn ký hiệp định nhường ba tỉnh miền Đông cho Pháp cũng là lúc xã hội Việt Nam có nhiều biến động, trước hết là phong trào Văn Thân, tiếp đến là phong trào Cần Vương. Trong giai đoạn này, ở Nghệ Tĩnh xuất hiện những bài dân ca Ví, Giặm cách mạng phản ánh lại hai cuộc khởi nghĩa này. Bên cạnh đó, các nhà chí sỹ yêu nước trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã có những cái nhìn mới và có hướng đấu tranh mới, đó là dùng dân ca Ví, Giặm làm ngọn cờ chiến đấu, khơi dậy lòng tự trọng, tự tôn dân tộc, lòng yêu nước và kêu gọi nhân dân đoàn kết đấu tranh. Trong đó, có các bậc anh hùng dân tộc, danh hiền, chí sĩ, văn sĩ như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh… và nhiều nữa bao người dân xứ Nghệ…
Tiết mục biểu diễn của Các bạn học sinh lớp truyền dạy năng khiếu dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh.
Dân ca Ví, Giặm Nghệ – Tĩnh bắt nguồn từ chính cuộc sống lao động của người dân nên trong từng làn điệu, câu hát đều tương ứng với mỗi ngành nghề. Là lối hát không nhạc đệm, được cộng đồng xứ Nghệ sáng tạo ra, ca từ có nội dung đa dạng, phản ánh mọi mặt của cuộc sống. Trải qua thăng trầm, biến đổi của lịch sử dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh không những được bảo tồn bằng hình thức hát dân ca truyền thống mà còn phát triển mạnh mẽ theo hướng sân khấu hóa đưa “Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh” trở thành một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian chiếm vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân xứ Nghệ. Là loại hình nghệ thuật có tính chuyên nghiệp cao, có tổ chức nghệ thuật chặt chẽ, tổ chức sân khấu hiện đại. Đến hôm nay, trong nền văn học, âm nhạc, sân khấu nghệ thuật đương đại thì dân ca Ví, Giặm vẫn là nguồn sống, là mạch nguồn cảm xúc bất tận để nhà văn, nhà thơ và người nghệ sỹ sáng tác những tác phẩm mới…
Cuối thế kỷ XX Sân khấu ca kịch Ví, Giặm ra đời trải qua quá trình nghiên cứu thể nghiệm đưa Dân ca Ví, Giặm sân khấu hóa trở thành một bộ môn nghệ thuật sánh vai cùng các thể loại “Sân khấu kịch hát dân tộc”. Đến thời điểm hiện tại Dân ca Ví, Giặm đã đứng vững và đạt nhiều thành tựu to lớn trong các kỳ Hội diễn sân khấu, Liên hoan Sân khấu chuyên nghiệp sánh vai cùng các loại kịch chủng khác trên toàn quốc. Tuy nhiên, niềm vui trong thời gian qua không thể ru ngủ chúng ta không ngừng lo lắng cho Ví, Giặm bởi sau những thế hệ nghệ sỹ gạo cội đã toả sáng và đang cống hiến làm việc thì kế cận đây, với cuộc sống đương đại nhiều sự pha tạp, giao lưu, tiếp biến Văn hóa; kinh tế thị trường nhu cầu cá nhân hội nhập thách thức con người phải chạy theo kịp thời đại. Chính vì thế những nhà Quản lý, làm chuyên môn đã đặt ra câu hỏi làm sao để: “Phát triển nguồn lực kế cận cho Sân khấu Kịch hát Dân ca Ví, Giặm trong thời kỳ đương đại”?
- THỰC TRẠNG NGUỒN LỰC DÂN CA VÍ, GIẶM HIỆN NAY.
Năm 2014 Dân ca Ví, Giặm được UNETCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ đó, trách nhiệm của những người làm chuyên môn trong công tác bảo tồn và phát huy Di sản Dân ca xứ Nghệ càng đặt ra nhiều câu hỏi về nhiệm vụ quan trọng trong thời gian kế cận cũng như tương lai để Ví, Giặm không là “Di sản tại chỗ” mà phải ngày được nuôi dưỡng lan tỏa rộng ra khỏi “lũy tre làng”. Chính vì vậy, vấn đề nguồn lực là vô cùng quan trọng và mang ý nghĩa thiết thực trong công tác bảo tồn, quảng bá di sản.
Nguồn lực về tài nguyên (Làn điệu Dân ca Ví, Giặm)
Như chúng ta đã biết: Di sản văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại Dân ca Ví, Giặm là những làn điệu Ví và Giặm. Nếu đánh giá sâu sắc và cụ thể thì đang rất đơn điệu và “nghèo” về làn điệu. So với Chèo, Tuồng, Cải Lương….Trong khi đó Chèo có khoảng trên 200 làn điệu với (sắp, sử, hề, văn, đường trường, sa lệch, luyện năm cung, cách cú, lới lơ……); Cải lương có gần 200 bài bản (Cao Phi, Chiêu quân, các điệu Lý, Lưu thủy Trường, Nam Xuân, Nam ai…)…vv… Các làn điệu, bài bản đa dạng về thể hiện các loại tình huống tính cách, tâm trạng, cá tính nhân vật;… Sân khấu Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh từ khi được Sân khấu hóa đến nay cũng là nhờ vào sự vận dụng đưa chất liệu Ví, Giặm mà biến tấu thành nhiều các làn điệu khác mang nhiều tính chất tâm trạng, tính cách của nhân vật như (Giận thương, Hát khuyên, Tứ hoa, Chim ơi, Kế lập lờ, con cóc, chồng chềnh…. ) được gọi là “Làn điệu cải biên” của các nhạc sỹ Thanh Lưu, Vi Phong, Văn Thế, Đình Bảo, Khắc Chín, Hồ Hữu Thới, Mai Hồng, Lê Hàm…. Tổng cộng có 27 làn điệu gốc và 47 làn điệu cải biên thì cũng chỉ mới có 74 làn điệu và từ đó đến nay Sân khấu chúng ta chỉ sử dụng trong khuôn khổ chừng đó bài bản làn điệu mà chưa phát huy, phát triển thêm được làn điệu mới nào từ nguồn Di sản cha ông để lại. Chính vì thế, mặc dù thời gian qua Sân khấu Dân ca Ví, Giặm lên với đấu trường Sân khấu kịch hát Dân tộc toàn quốc đã tham gia và đạt nhiều thành tích đáng quý là những HCV, HCB tập thể cũng như cá nhân mang về cho tỉnh nhà niềm vinh quang lớn lao trong các kỳ Hội diễn, Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp. Tuy nhiên, nếu nhìn về tương lai, nếu chúng ta chỉ biết dựa vào cái sẵn có để bảo vệ, phát huy và không có ý tưởng phát triển thì Dân ca Ví, Giặm có chăng sẽ dần bị nhàm chán, đơn điệu và sẽ mất dần đi sự hấp dẫn mà khán giả mong đợi.
- Nguồn lực về con người:
Hiện nay nguồn diễn viên đang thực sự là hồi chuông báo động cho chúng ta. Số lượng diễn viên đang làm việc công tác đã dần “già hóa” và ngày một ít đi bởi thế hệ nghệ sỹ lớn tuổi thì dần đến ngày nghỉ hưu, còn thực tế trong vài năm trở lại đây số lượng diễn viên trẻ lại không tuyển vào được, hoặc có tuyển được vào cũng chỉ tham gia công tác được khoảng thời gian ngắn lại tìm công việc khác để rời chuyển. trăn trở về bài toán thiếu hụt lực lượng kế thừa, bởi ngay từ “đầu vào” đã không có người dự tuyển. Đó là lý do mà các cuộc thi tài năng đã rơi vào tình trạng “già hóa”. Dấn thân vào con đường này, nghệ sĩ phải bỏ nhiều mồ hôi, công sức nhưng nhận lại đồng lương quá ít ỏi, không đủ trang trải cuộc sống hằng ngày, nên nghệ thuật truyền thống bế tắc ngay khâu tuyển sinh đào tạo.
Trong thời gian qua, trăn trở với câu hò, điệu Ví, ngành Văn hóa hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh cũng đã tổ chức sưu tầm, nghiên cứu; tuyên truyền, quảng bá, xuất bản; vinh danh nghệ nhân, hỗ trợ thành lập các CLB dân ca; tổ chức các liên hoan, hội thi, hội diễn, trại sáng tác; đưa dân ca vào trường học và dạy đàn, hát dân ca trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Giám đốc Sở VHTT&DL Hà Tĩnh, Võ Hồng Sơn cho biết: “ Đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thực hiện chương trình đưa dân ca vào trường học với giáo trình dạy hát dân ca bài bản. Trong đó tập trung vào dân ca Ví, Giặm gắn với việc biên soạn các làn điệu dân ca có tính phổ biến phù hợp với đối tượng trong nhà trường”.
Riêng tỉnh Nghệ An, đã thực hiện “Đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh tỉnh Nghệ An giai đoạn 2021- 2025”; Với mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh trong đời sống đương đại, đảm bảo sức sống của dân ca, phổ biến những giá trị nhân văn, giáo huấn tốt đẹp cho thế hệ mai sau. Nâng cao nhận thức và lòng tự hào của cộng đồng người dân xứ Nghệ, ý thức trách nhiệm của các thế hệ nhất là thế hệ trẻ trong gìn giữ, thực hành và trao truyền Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Từng bước phát huy giá trị của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh trong cuộc sống của người dân xứ nghệ trở thành một sản phẩm văn hoá đặc trưng để trao đổi văn hoá, văn nghệ nhằm tăng cường khả năng đối ngoại giữa cộng đồng, phát triển du lịch, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội cho tỉnh.
Với nhiều hình thức khác nhau như tập huấn, truyền dạy, dựng lại không gian diễn xướng cũng như tổ chức chương trình thầy gà, thầy bày…. Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống đã chú trọng và đổ nhiều tâm huyết với công tác truyền dạy cho các cháu học sinh có năng khiếu trong cộng đồng tại tỉnh Nghệ An đã đạt nhiều hiệu ứng, các cháu rất yêu thích học, say mê và thực sự nhiều em thể hiện rõ tài năng cả về giọng hát và biểu diễn sân khấu. Điều này thực sự là niềm vui và những tia hi vọng cho đội ngũ diễn viên kế cận sau này của những người làm chuyên môn.
Tuy nhiên, việc nhìn thấy các cháu đam mê với Dân ca Ví, Giặm và việc lựa chọn có làm Nghề diễn viên Kịch hát Dân ca Ví, Giặm hay không lại là điều khó xác định, khó thực hiện. Lại phải quay lại nhìn vào thực tế, tại trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Nghệ An trong mấy năm lại đây cũng đã tuyển vào các sinh viên theo học chuyên ngành biểu diễn Dân ca Ví, Giặm, thời gian nhập học có năm đạt đến 15 – 20 sinh viên. Các em đến tham gia lớp học với những ước mơ, đam mê, nhiệt thành của tuổi trẻ. Nhưng trong quá trình học thì các em lại chuyển hướng khác và thậm chí có một số em học xong đã về đầu quân cho Đoàn Dân ca Ví, Giặm của Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống, song cũng chỉ được một thời gian ngắn cũng tung cánh bay xa mà chưa có một biện pháp, giải pháp nào níu giữ được.
Lý do của sự chuyển hướng Nghề không hẳn vì không còn đam mê với nghiệp diễn hay với những làn điệu ngọt ngào của Dân ca Ví, Giặm. Mà thực tế cuộc sống của thời đại mới mở ra bắt buộc họ phải lựa chọn từ bỏ đam mê, nói một cách rất chua chát rằng: Đam mê không mài ra ăn được, không ra cơm, áo, gạo tiền để phục vụ cái vòng quay hối hả của cuộc sống với quá nhiều nhu cầu, lo toan, tính toán… nếu còn một mình với đồng lương 2- 3 triệu co đằng này, bóp đằng kia rồi cũng tạm ổn, nhưng nếu lập gia đình rồi có thêm một hai đứa con thì quả là đi vào túng thiếu mà giật gấu vá vai cũng không thể cáng đáng nổi phải xoay xở chi tiêu làm sao trong điều kiện kinh tế, giá cả leo thang như hiện nay? Ông cha xưa nói: “Có thực mới vực được đạo”, “Có bột mới gột nên hồ”, sau tấm màn sân khấu tỏa sáng ánh điện hào quang với những vai diễn ông vua, bà chúa, khóc cười cùng bao số phận nhân vật… trở lại đời thường lại về hiện thực với quá nhiều những lo lắng cho việc duy trì cuộc sống với những đồng lương còm cõi chưa lưng tháng đã hết. Nhân vật sân khấu có biên kịch và đạo diễn lo chứ nhân vật đời thường (chính mình) liệu biết lấy ai lo, tiền nhà, tiền xăng, tiền cơm, tiền sữa, tiền học…. tất cả các khoản chi phí yêu cầu cơ bản cho cuộc sống mà những đồng lương còm cõi gánh còng lưng không nổi thì đam mê và hào quang liệu còn giữ nổi không?
III. ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH – CHIẾN LƯỢC
Văn hóa – là hình ảnh của một địa phương, một đất nước. Văn hóa đại diện cho những tinh hoa, Những người làm văn hóa cũng chỉ bằng da bằng thịt, cũng phải sống cuộc sống thực tế như bao người. Chính vì vậy, phải có những chính sách cụ thể, thực tế trong việc tuyển sinh sinh viên tham gia chuyên ngành Biểu diễn, chế độ đãi ngộ thu hút tài năng hoạt động trong lĩnh vực Sân khấu Dân ca Ví, Giặm để trong tương lai sẽ có đội ngũ kế cận những thế hệ đi trước trong Sân khấu Dân ca Ví, Giặm.
- Chính sách chiến lược trong việc bảo tồn, phát huy và phát triển Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh.
– Cần có chiến lược trong việc bảo tồn những cái vốn có để bảo vệ, phát huy thật tốt Di sản nhưng cần đi đôi với việc nâng cấp, phát triển nhiều hơn nữa, mới hơn nữa để Văn hóa luôn được biến đổi theo dòng chảy của lịch sử chứ không chỉ là giữ gốc mà không hướng về những mầm xanh. Muốn gốc trường tồn vững chắc thì cành lá phải đâm chồi nảy lộc đó là lẽ của tự nhiên.
- Chính sách về đào tạo, nuôi dưỡng con người – lực lượng kế cận tiếp nối trong tương lai.
* Phải xác định Văn hóa truyền thống cụ thể là kịch Dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh là một bộ môn cần được hỗ trợ, bảo vệ, phát huy, phát triển.
Thứ trưởng Tạ Quang Đông đã nói: “Bảo tồn và phát huy các di sản là nhiệm vụ then chốt của chiến lược phát triển văn hóa, trong đó có các loại hình nghệ thuật kịch hát dân tộc. Vì vậy, các tỉnh, thành phố cần có chế độ chính sách đặc thù phù hợp để nuôi dưỡng, phát triển văn hóa phi vật thể, chính là người nghệ sĩ. Việc các đơn vị nghệ thuật công lập không được ký hợp đồng lao động chuyên môn là do bị hạn chế bởi chỉ tiêu biên chế và một số quy định trong Nghị định 161/2018/NĐ-CP.
Trước mắt, phải có cơ chế cho phép ký hợp đồng với các diễn viên trẻ có tài để tạo nguồn lực chính cho sự phát triển của các đơn vị nghệ thuật. Hiện nay, có một số địa phương đã chủ động làm rất tốt khi đưa ra các chính sách ưu đãi cho các nhà hát, các đơn vị nghệ thuật, đây chính là những mô hình để những địa phương khác nhìn vào và áp dụng cho phù hợp với thực tế. Đơn cử như TP.HCM đã xây dựng Đề án Chiến lược phát triển ngành văn hóa thành phố đến năm 2030, có xác định mục tiêu nâng cao chất lượng các trường đào tạo Văn hoá Nghệ thuật, có kế hoạch đưa các năng khiếu, tài năng Văn hoá Nghệ thuật ra đào tạo, bồi dưỡng ở nước ngoài. Việc sáp nhập các loại hình nghệ thuật cần phải có quy hoạch và phù hợp với từng địa phương để tránh mất đi tính chuyên nghiệp và bảo tồn được loại hình nghệ thuật dân tộc tiêu biểu mỗi vùng miền”.
Chính sách đặc thù ở đây là gì? Là chính sách dành riêng cho nghề nghiệp, nhằm tạo cơ hội điều kiện cụ thể để diễn viên trong bộ môn kịch hát dân tộc (Nghệ thuật truyền thống) có sự ưu đãi hơn so với các ngành nghề khác. Đến cơ chế cho ký hợp đồng lao động chuyên môn với các diễn viên trẻ có tài để tạo nguồn lực chính cho sự phát triển của đơn vị Nghệ thuật. Tuy nhiên mức ưu đãi nghề và lương vẫn đang là con số chưa đủ để người nghệ sỹ có thể yên tâm nhìn vào đó chăm lo cho công việc (đủ ở đây là mức cơ bản). Với mức lương nằm ở con số quá nhỏ thì khó lòng giữ được một diễn viên trẻ có năng khiếu chứ chưa nói là tài năng. Bởi ngoài kia còn rất nhiều lối đi giúp họ có những đồng lương có con số lớn hơn, đảm bảo cho nhu cầu cuộc sống hơn.
Hiện nay, với mô hình đào tạo liên kết tại nhà hát trong đề án của Bộ Văn hóa – Thể thao & Du lịch đã được Cục Nghệ thuật biểu diễn triển khai tuyển sinh năm 2016, 2017 dành cho diễn viên nhạc công Chèo, Tuồng, Cải lương và Kịch hát dân tộc. Với những chính sách ưu đãi như “bao cấp trọn gói” cho sinh viên và thực hiện cam kết ba bên giữa học sinh, nhà trường và Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống. Nếu thực hiện được tại Nghệ An dành cho các sinh viên theo học Nghệ thuật biểu diễn Dân ca Ví Giặm tại trường Cao đẳng Văn hóa – Nghệ thuật thì việc vừa học tại trường vừa có thể tham gia thực hành biểu diễn để quen với môi trường, thậm chí diễn được có thể giao vai diễn và đi biểu diễn cùng với Đoàn cũng là một cách học và cách xác định nghề nghiệp sớm, cụ thể cho sinh viên về sau này. Tránh trường hợp lặp lại như bao lâu nay sinh viên học xong 2 năm mới vào làm quen với việc biểu diễn ở Đoàn rồi thấy không phù hợp, hoặc mức lương không đảm bảo như mong muốn lại chuyển hướng khác, lúc đó thì đã mất quá nhiều thời gian của bản thân và của tập thể.
KẾT LUẬN:
Cho đến nay vừa tròn kỷ niệm 10 năm Ví, Giặm được vinh danh là Di sản Văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Các Nhà quản lý cũng như những người làm công tác chuyên môn không phải không biết nguyên nhân, nhưng vẫn chưa tìm ra giải pháp để giải quyết nguyên nhân ấy. Nhận thấy vấn đề Bảo tồn, phát huy đi cùng với phát triển là điều vô cùng cần thiết trong Sân khấu Kịch hát Dân ca Nghệ Tĩnh cũng như nguồn nhân lực thiếu vắng đã trở nên cấp thiết đáng báo động cho sự mất còn của Sân khấu Dân ca Nghệ Tĩnh. Mặc dù đã có những ưu đãi và cơ chế đặc thù tuy nhiên vẫn chưa đủ thu hút được thế hệ trẻ vào nghề và gắn bó với nghề.
Vấn đề: “Nguồn lực” vẫn là một câu hỏi lớn mà hiện nay chúng ta đang loay hoay tìm phương án, đề án, kế hoạch… nhằm tiếp cận, động viên, khích lệ, ưu đãi… Nhưng quan trọng, cần lắm sự đồng tâm, chung tay của Nhà nước và người dân cùng nỗ lực, cố gắng vì Di sản. Chỉ khi có sự Bảo vệ, phát huy, phát triển và đủ nguồn nhân lực (yếu tố con người) thì nghệ thuật sân khấu Kịch hát Dân ca Nghệ Tĩnh mới được gìn giữ, không bị mai một, ngày càng mạnh mẽ sánh vai với các loại hình sân khấu khác trong cả nước./.
