Thực hiện: Lương Vân
Trong dòng chảy sân khấu truyền thống, không phải nghệ sĩ nào cũng tìm được phong cách riêng để ghi dấu ấn trong lòng công chúng. Nhưng cũng có những nghệ sĩ, chỉ cần chạm tới đúng kiểu vai phù hợp, họ lập tức tỏa sáng và định hình dấu ấn khó trộn lẫn. Nghệ sĩ Hồng Chuyên là một trường hợp như vậy. Dạng vai lão như mẹ già, bà lão đã trở thành dấu ấn để đời, làm nên cái duyên sân khấu khó lý giải hết bằng lời.
Ngay từ khi còn là một sinh viên thực tập trên ghế nhà trường, Hồng Chuyên đã có cơ duyên đặc biệt với dạng vai lão – mẹ già. Trong một buổi phân vai cho vở tốt nghiệp, do thiếu diễn viên phù hợp, chị được giao thử sức với vai bà cụ dù tuổi đời còn rất trẻ. Bất ngờ thay, dáng vẻ mềm mại, giọng nói trầm ấm và khả năng nhập vai tự nhiên khiến các thầy cô nhận ra sự “hợp căn” hiếm có của chị với dạng vai này. Chính từ khoảnh khắc đó, một hướng đi nghệ thuật dần hình thành, để rồi trở thành dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp.
Gần ba mươi năm hoạt động sân khấu đã giúp Hồng Chuyên tích lũy một vốn nghề dày dặn đáng trân trọng. Sự thành công trong dạng vai mẹ già không đến ngẫu nhiên. Đó là sự hòa quyện tự nhiên của nhiều yếu tố: chất giọng trầm ấm, dày, khả năng ngắt nhịp lời ca, lời thoại hợp lý, dáng dấp và tiết tấu hình thể mềm mại, chuẩn mực. Quan trọng hơn, chất diễn của chị luôn phảng phất một độ sâu trải đời, khiến mỗi vai lão đều mang vẻ chân thực, giản dị mà thấm thía.
Hành trình khẳng định vị trí của chị bắt đầu với vai diễn cô giáo Nhân trong vở Thầy và Trò (tác giả Đăng Chương, đạo diễn Trần Ngọc Giàu) tại cuộc thi Sân khấu Tuồng và Dân ca kịch chuyên nghiệp năm 2016. Hồng Chuyên hóa thân thành một cô giáo chính trực, yêu nghề, giàu phẩm hạnh. Chị không diễn nhiều mà như sống trọn vẹn với nhân vật, từ phong thái đĩnh đạc đến gương mặt luôn tươi sáng, thể hiện nội lực của một người phụ nữ biết giữ gìn phẩm giá trước mặt tối của ngành giáo dục. Điều này tạo cho chị ưu thế tự nhiên khi thể hiện những nhân vật có chiều sâu tâm lý.
Hai năm sau, tại Liên hoan Nghệ thuật Sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc năm 2018, chị tiếp tục khẳng định tài năng bằng Huy chương Vàng cho vai bà Điển trong Nước mắt đứa con út (tác giả Vũ Hải, đạo diễn Lê Hùng). Đây là nhân vật trung tâm, tạo nên chiều sâu cảm xúc cho toàn bộ vở diễn. Bằng cách diễn chân thực và dung dị, Hồng Chuyên đã khắc họa nhân vật bà Điển mang phẩm chất của một người vợ tảo tần, nhẫn nhịn, một người mẹ bao dung, hi sinh, một người phụ nữ luôn cố níu giữ mái ấm dù chồng sa vào cờ bạc, bạo hành, con cái lầm đường lạc lối. Câu thoại bà nói với các con: “Người cha dù có tội lỗi đến đâu cũng là cha của các con” dưới cách thể hiện của Minh Chuyên trở thành một lời gan ruột, chất chứa nỗi đau mà vẫn đầy tình nghĩa. Cảnh bà Điển gục ngã, để lại sự thức tỉnh cho chồng và con trai, được đánh giá là một trong những điểm thắt cảm xúc mạnh nhất tại Liên hoan năm ấy.
Năm 2019, chị tiếp tục chứng minh khả năng nhập vai mẹ già bậc thầy và giành Huy chương Vàng với vai bà Muộn trong tác phẩm Điều còn lại tại Liên hoan Tuồng và dân ca kịch toàn quốc. Đây là một trong những vai diễn đỉnh cao nhất của Hồng Chuyên. Bà Muộn là người mẹ từng trải, mang nỗi dằn vặt vì con trai đi chiến trận không tin tức, vừa thương con dâu tuổi trẻ cô đơn. Bà bao che cho Luyến khi bị người khác ganh ghét và tố cáo cô ngoại tình. Mặt khác bà cũng đau xót cho con trai nơi chiến trận, nghẹn ngào khi vừa khóc vừa hỏi: Con còn thương nhớ thằng Bân con trai mẹ không? Hồng Chuyên đã thể hiện trọn vẹn hình ảnh một người mẹ Việt Nam: bao dung, nhân hậu, sâu sắc. Chị diễn xuất tiết chế mà giàu nội lực: ánh mắt, dáng đi, giọng nói, cách sử dụng ngữ điệu vùng miền đã thể hiện khả năng chuyển tải cảm xúc bằng nhịp điệu của một người mẹ vừa kiên định vừa đau đáu. Câu nói “Mẹ biết làm sao khi các con đều là con của mẹ” trở thành mạch cảm xúc chủ đạo, cho thấy chiều sâu nhân văn của nhân vật. Ở phần cuối vở, khi bà Muộn đối diện Bân, người con trai thương tật trở về, diễn xuất của Hồng Chuyên đạt đến độ già dặn, chín muồi giúp chị chiếm lĩnh vai mẹ già một cách thuyết phục.
Trong vở Vầng sáng (tác giả Nguyễn Thị Nguyệt), Hồng Chuyên vào vai bà Mai, người vợ tảo tần, hậu phương của một cán bộ liêm chính. Sự giản dị, một cái cúi đầu, một cái bước chậm trong diễn xuất cho thấy chị rất tinh tế khi lựa chọn mức độ cường điệu phù hợp cho dạng vai mẹ hiền, vợ đảm. Dù không phải vai trung tâm, nhưng bà Mai vẫn được khắc họa rõ nét với phẩm chất của người phụ nữ đứng sau hào quang của đạo đức và chính trực, góp phần hoàn thiện thông điệp của vở diễn. Vai diễn này chị đạt Huy chương Bạc (2022).
Gần đây nhất, tại Liên hoan sân khấu tuồng và dân ca kịch toàn quốc 2025, nghệ sĩ Hồng Chuyên lại ghi dấu ấn với vai diễn bà Sen (mẹ Liêm) trong vở Chìm trong vòng xoáy (tác giả Nguyễn Đăng Chương, chuyển thể dân ca An Ninh). Dù chỉ là vai phụ và thời lượng xuất hiện không nhiều nhưng nhưng chị đã tận dụng tối đa từng khoảnh khắc để tạo dấu ấn đặc biệt cho khán giả. Vì thế mà mỗi cảnh của bà Sen đều đậm đặc cảm xúc. Chị diễn tự nhiên, thấm chất đời, nắm bắt chính xác nhịp cảm xúc chung của vở, giúp nhân vật phụ trở thành điểm nhấn và làm sâu thêm bi kịch của một người mẹ khi chứng kiến đứa con trai mà mình đặt nhiều hy vọng trượt dài vào vòng lao lý.
Những vai diễn khác cũng để lại ấn tượng như: bà Nhiên (vở Nỗi đau lòng mẹ), bà Nguyễn Thị Thanh (Lời Người lời của nước non), vợ quan cận thần (vở Quyền uy và tội ác)… Ngoài các vai chính trong những vở diễn lớn, Hồng Chuyên còn tạo ấn tượng mạnh ở hầu hết các vai phụ, vai quần chúng hoặc kịch ngắn. Chỉ cần hóa thân thành bà cụ, mẹ già, chị đều biết cách chạm đến cảm xúc khán giả: khi thì mang lại tiếng cười hài hước dung dị, khi thì để lại sự thương cảm, xúc động sâu xa. Điều làm nên thương hiệu “bà lão Hồng Chuyên” chính là sự chân thực trong từng biểu cảm, thần sắc, là độ chín nghề nghiệp và sự thấu hiểu sâu sắc thân phận những người phụ nữ lam lũ trong đời sống. Không khoa trương, không phô diễn kỹ thuật, chị chạm đến người xem bằng phong cách chân phương bình dị được chắt lọc từ chính trải nghiệm sống và trái tim người nghệ sĩ. Ngay cả khi đóng vai mẹ của những nhân vật lớn tuổi hơn mình ngoài đời, chị vẫn tạo được sự chững chạc, độ chín, khiến khán giả tin vào tuổi đời và chiều sâu tâm lí của nhân vật. Chị không chỉ diễn vai mẹ già, mà sống vai mẹ già, làm cho mỗi nhân vật mang một đời sống riêng, một chân dung tinh thần riêng. Dạng vai bà lão vì thế không phải sự lặp lại, mà là lĩnh vực sở trường, nơi bản sắc nghề nghiệp của chị được kết tinh rõ nhất.
Với những thành công đã được ghi nhận cùng sự miệt mài cống hiến cho sân khấu, nghệ sĩ Hồng Chuyên đã khẳng định vị trí đặc biệt của mình trong dòng chảy nghệ thuật truyền thống. Dạng vai mẹ già, bà lão tưởng như giản dị lại trở thành mảnh đất màu mỡ để chị thăng hoa, và cũng là dấu ấn để lại đậm sâu trong lòng khán giả yêu nghệ thuật sân khấu truyền thống xứ Nghệ.
