Cao Hải – Phòng NCST
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là di sản văn hóa phi vật thể cổ truyền lâu đời, do nhân dân xứ Nghệ sáng tạo ra trong quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt. Là thổ sản đặc trưng riêng, có vai trò cực kỳ quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần, đã đi vào tiềm thức, trở thành một phần tín ngưỡng của đông đảo quần chúng nhân dân xứ Nghệ dù ở thời đại nào. Có thể nói việc kế thừa và phát huy vốn cổ quý báu đó đã được thực hiện như một tất yếu của lịch sử và là bổn phận thiêng liêng của các thế hệ người Nghệ đối với di sản văn hóa của cha ông để lại cho chúng ta hôm nay.
Một tiết mục trong chương trình Báo cáo của các bạn học sinh tại Lớp Truyền dạy cho học sinh có năng khiếu dân ca Ví, Giặm năm 2025
Chuyển đổi số và tăng cường ứng dụng các thành tựu khoa học của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 vào công tác bảo tồn di tích, di sản chính là cầu nối đưa di sản văn hóa phi vật thể đến gần hơn với cộng đồng, đóng góp tích cực vào quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, đưa di sản văn hóa trở thành sản phẩm của du lịch, phát triển kinh tế – xã hội và góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
Sau khi dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân ca Ví, Giặm truyền thống của người Nghệ được chính quyền địa phương hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh quan tâm nhiều hơn. Bằng nhiều phương thức khác nhau kết hợp giữa truyền thống với công nghệ số hiện đại trong công tác bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh đạt hiệu quả và phù hợp với xu thế phát triển của xã hội với các mô hình: Sân khấu hoá dân ca; Xây dựng CLB dân ca Ví, Giặm tại các địa phương; Đưa dân ca vào trường học; Công tác tập huấn dân ca Ví, Giặm cho các đối tượng trong cộng đồng CLB, Tập huấn về dân ca Ví, Giặm cho giáo viên âm nhạc phổ thông, Cho học sinh có năng khiếu âm nhạc cấp phổ thông; Liên hoan dân ca Ví, Giặm cấp cụm, Cấp tỉnh và Cấp liên tỉnh; Biểu diễn quảng bá tại các điểm du lịch trong tỉnh; Xây dựng và phát sóng kênh của Nhà hát online; Công tác Sưu tầm, điền dã, Dựng phim, số hóa tư liệu về dân ca Ví, Giặm; Tổ chức Festival dân ca Ví, Giặm … Phương thức kết hợp này đã đem lại hiệu quả rất lớn, nhằm trao truyền và khơi dậy giá trị di sản văn hóa trong đời sống tinh thần người dân, phù hợp với sự phát triển của xã hội và nhu cầu thưởng thức văn hóa trong thời đại mới.
Song song với công tác bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm, hiện nay chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ vào công tác này đang từng bước được thực hiện và đã đạt được những thành quả nhất định. Trong phạm vi bài viết này, chúng ta cùng tìm hiểu về vấn đề số hóa trên phương diện sân khấu hóa và công tác bảo tồn, phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh trong xây dựng CLB dân ca trong cộng đồng.
Ứng dụng công nghệ trên phương diện Sân khấu hoá dân ca:
Con đường sân khấu hoá dân ca là một tất yếu của xã hội để thích nghi với môi trường tự nhiên với cộng đồng và lịch sử phát triển của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Năm 1972, UBND tỉnh đã ra quyết định thành lập Đoàn nghệ thuật dân ca Nghệ Tĩnh với nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản dân ca Nghệ Tĩnh.
Từ đó đến nay cùng với sự phát triển của xã hội và nhu cầu cuộc sống hiện đại, dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh cũng được chuyển hóa từ hình thức diễn xướng dân gian lên hình thức diễn xướng chuyên nghiệp, sân khấu hóa với hàng trăm vở diễn. Những làn điệu cổ được sưu tầm, hàng chục làn điệu mới, cải biên trong quá trình sáng tạo và chuyển thể các vở diễn. Kịch hát dân ca Nghệ Tĩnh qua thời gian đến hôm nay đã khẳng định được vị thế của mình với tư cách là một kịch chủng sân khấu trong môi trường sân khấu chuyên nghiệp cùng với Tuồng, Chèo, Cải Lương,… Điều đó được khẳng định bằng vở diễn qua các kỳ Hội diễn, Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp, được giới chuyên môn đánh giá cao với nhiều giải thưởng: (Điểm qua các vở diễn đạt thành tích cao từ sau năm 2014 khi UNESCO công nhận dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại), cụ thể:
– Huy chương Vàng, năm 2015: Vở: “Người thi hành án tử” Tại Liên hoan nghệ thuật sân khấu toàn quốc về hình tượng Người chiến sĩ Công an nhân dân”
– Huy chương Vàng, năm 2016: Vở “Thầy và Trò”. Liên hoan Sân khấu Tuồng và Dân ca kịch chuyên nghiệp toàn quốc
– Huy chương Vàng; Vở diễn “Vụ án Am Bụt mọc” Tại Liên hoan nghệ thuật sân khấu toàn quốc về hình tượng Người chiến sĩ công an nhân dân”
– Đặc biệt vở diễn “Cánh cò trong bão” của tác giả Nguyễn Thị Nguyệt, được các nhà chuyên môn đánh giá rất cao, đạt Huy chương Vàng tại Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp Tuồng, Dân ca kịch, Bài chòi năm 2022;
Có thể khẳng định rằng sân khấu hoá dân ca là một thành công lớn trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ.
Việc ứng dụng công nghệ thông tin, phương tiện truyền thông mới đối với xây dựng, phát huy, khai thác, lan toả nghệ thuật truyền thống nói chung và dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh nói riêng đang từng bước được thực hiện. Trên cơ sở đó phát huy những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của ứng dụng công nghệ là vô cùng quan trong và cần thiết.
Thời gian qua rất nhiều chương trình vở diễn đã được đưa lên các nền tảng công nghệ trực tuyến như YouTube, Facebook, tiktok, trang Website, trang Fanpage của đơn vị nhằm khai thác đối tượng khán giả rộng lớn và khai thác thu nhập trên chính các ứng dụng công nghệ này. Tại Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp Tuồng, dân ca kịch, Bài chòi năm 2022; Liên hoan dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh cấp Cụm, Tỉnh và Liên tỉnh trong thời gian vừa qua tại Nghệ An tất cả các vở diễn, chương trình của các đoàn nghệ thuật tham gia Liên hoan, đều được phát Livestrame trên trang Fanpage của đơn vị.
“Thế giới phẳng” với vô vàn cơ hội mới, lượng khán giả của đêm diễn không chỉ đóng khung ở một sân khấu tại địa phương nào đó mà nay trên trang Fanpage của đơn vị chỉ cần phát sóng, với nút like, chia sẻ thì cả thế giới đều có thể tiếp cận. Khán giả đã vượt ra khỏi ranh giới của địa phương, lan toả đến nhiều quốc gia trên toàn cầu. Đó là một thách thức và cũng là cơ hội lớn trong thời kỳ giao thoa giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện đại, văn hóa dân tộc và văn hóa thế giới.
Ứng dụng công nghệ trong công tác bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh bằng việc xây dựng hệ thống CLB dân ca tại các địa phương trong toàn tỉnh:
Theo số liệu thống kê, năm 2023 toàn tỉnh Nghệ An có 124 CLB dân ca Ví, Giặm tại 21 huyện thành thị với hơn 2400 hội viên, đủ các ngành nghề và độ tuổi khác nhau cùng tham gia sinh hoạt, 42 nghệ nhân dân gian được Hội văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng, 58 nghệ nhân ưu tú và 01 Nghệ nhân nhân dân được chủ tịch nước phong tặng. Đặc biệt tại các huyện miền núi như Tương Dương, Con Cuông, Quỳ Châu, Quế Phong, Kỳ Sơn ngoài các đặc trưng văn hóa của dân tộc Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu,… tại các địa phương này cũng đã thành lập được các CLB dân ca Ví, Giặm, hội tụ các hạt nhân văn nghệ. Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân tại các địa phương được xem như hạt giống đỏ, nòng cốt trong việc duy trì thực hành di sản; truyền dạy di sản trong cộng đồng. Đây là cơ sở tiền đề thực hành di sản, gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc đồng thời khai thác đặc trưng văn hóa của mỗi địa phương trong phát triển du lịch.
Năm 2022, công tác xây dựng hệ thống CLB dân ca Ví, Giặm đã được số hóa, tích hợp trên bản đồ di sản. Đã nâng cấp được hệ thống đường truyền internet tối thiểu dung lượng 200mb, điều chỉnh giao diện trang Web phù hợp hơn, tiện lợi hơn khi sử dụng, cập nhật đăng tải hoặc tìm kiếm thông tin, nâng cấp được hệ thống hosting, server để mở rộng dung lượng lưu trữ dữ liệu.
Đã tiến hành tư liệu hoá, số hoá được dữ liệu và chuyển đổi số mô hình, cụ thể:
+ Tổng hợp, phân loại được dữ liệu, tư liệu dưới dạng bản mềm và tổng hợp thành các mục lớn để tiến hành số hóa.
+ Số hóa được hệ thống 137 CLB dân ca Ví, Giặm và 104 CLB Dân ca Dân nhạc dân vũ các dân tộc thiểu số tỉnh Nghệ An (trong đó 79 CLB Thái, 22 CLB Thổ, 2 CLB Khơ Mú, 1 CLB Mông), số hoá Hồ sơ nghệ nhân ưu tú đã được phong tặng, Hồ sơ nghệ nhân thực hành di sản và hiện trạng hoạt động của các CLB hiện nay.
+ Đã tập trung số hóa điểm CLB và nghệ nhân dân ca Ví, Giặm tại địa bàn 2 huyện Nam Đàn (xã Kim Liên) và huyện Thanh Chương (xã Ngọc Sơn).
+ Số hóa được hệ thống bản đồ thông qua Google Map có hệ thống định vị: xây dựng được thông tin về mạng lưới Câu lạc bộ tại địa bàn các huyện, các xã, đến tận các thôn bản thông qua ứng dụng từ khóa tìm kiếm,…
Chuyển đổi số trong công tác bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống góp phần tôn vinh, phát huy, lan tỏa văn hóa nghệ thuật của người dân trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Thực tế cho thấy vì không được lưu trữ nên nhiều vở diễn sau khi được dàn dựng công phu và trình diễn trên sân khấu thì cũng chấm dứt vòng đời. Là nghệ sĩ, hầu như ai cũng mong muốn vai diễn, vở diễn của mình được phổ biến rộng rãi trên các nền tảng internet, để đến được với số đông khán giả và lưu truyền đến mai sau. Đặc biệt số hóa các vở diễn của nghệ thuật truyền thống là hết sức ý nghĩa và thiết thực bởi thế hệ nghệ sĩ tài danh của Ví, Giặm đang dần mất đi do tuổi tác, sức khỏe nếu không kịp thời, thế hệ trẻ mai sau sẽ thiệt thòi vì không được xem các tác phẩm kinh điển do nghệ sĩ của thế hệ trước trình diễn.
Hiện nay trước xu thế hội nhập toàn cầu, tác động của nền kinh tế thị trường, việc giữ gìn, phát huy di sản văn hoá dân ca Ví, Giặm bên cạnh những thuận lợi và kết quả bước đầu đã đạt được thì công tác chuyển đổi số trong lĩnh vực này đang đứng trước vô vàn khó khăn, thử thách.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, số hóa tiến tới chuyển đổi số di sản được coi là xu hướng tất yếu. Ðây cũng là giải pháp căn cốt để tối ưu hóa khả năng lưu trữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa theo hướng bền vững. Song, để thực hiện công tác này một cách đồng bộ nhằm tạo thuận lợi trong khai thác, chia sẻ, sử dụng dữ liệu số về di sản, các bộ, ngành liên quan cần vào cuộc quyết liệt. Thiết nghĩ công tác số hoá bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh luôn là nhiệm vụ quan trọng và thường xuyên, góp phần gìn giữ giá trị văn hóa của vùng đất địa linh nhân kiệt trước nguy cơ mai một, hướng tới mục tiêu xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc./.
