Thực hiện: Nguyễn Vỹ
Trong không gian bao la, trầm mặc của đại ngàn Trường Sơn, có những câu chuyện văn hóa không kể được bằng lời, mà bằng chính hơi ấm và ánh lửa. Đó là câu chuyện về đồng bào Khơ Mú tại Nghệ An. Ở nơi rẻo cao ấy, giữa bạt ngàn tre nứa và màu áo chàm xanh thẳm, hình ảnh bếp lửa luôn rực hồng nơi gian nhà sàn mộc mạc chính là một “trái tim” ấm áp, xua tan đi cái lạnh sơn cước và giữ hồn văn hóa bao đời. Hơn cả một chốn nấu nướng thường nhật, bếp lửa Khơ Mú là một thực thể sống, một linh hồn thiêng liêng, khiến bất cứ ai một lần chạm ngõ lòng sẽ mãi khắc ghi.
Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, đồng bào khơ mú đã tạo dựng nên một hệ thống phong tục, tín ngưỡng văn hóa riêng có vô cùng độc đáo. Từ những nếp nhà sàn truyền thống trầm mặc giữa sương giăng, đến những căn bếp lửa hồng luôn bùng cháy – ngọn lửa của sự sống, của niềm tin, và của tình yêu thương, như chính nhịp đập mãnh liệt, không bao giờ vơi cạn của trái tim người Khơ Mú. Bếp lửa là trung tâm hội tụ mọi mạch nguồn văn hóa, chứa đựng những phong tục tập quán và tín ngưỡng độc đáo của đồng bào. Sự sống vật chất và đời sống tâm linh của người Khơ Mú dường như được giữ ấm và neo đậu vững chắc bởi chính hơi ấm vĩnh cửu này; nếu thiếu đi bếp lửa, bản sắc và sợi dây kết nối cộng đồng sẽ mất đi điểm tựa quan trọng nhất, khẳng định tầm vóc sống còn và không thể thay thế.
Với dân tộc Khơ Mú, bếp lửa không chỉ là yếu tố nhật dụng trong đời sống, sinh hoạt của bà con, mà còn được xem như một vị thần linh trong cuộc sống. Vì vậy, trong tiềm thức của họ luôn tôn thờ “thần lửa” và coi đây là vị thần đem lại sự sống, ấm no hạnh phúc cho mỗi thành viên trong gia đình, bản làng và dân tộc mình. Dân gian của người Khơ Mú có câu: “Thái ăn theo nước, Xá ăn theo lửa”. Những chiếc bếp lửa trong mỗi nhà chính là hiện thân của thần lửa, biểu trưng cho sự sống và sự hồi sinh bất diệt. Đặc biệt, các bếp lửa trong gia đình người Khơ Mú được sắp đặt ở những vị trí khác nhau, nhưng tuân thủ theo phong tục tập quán truyền thống cùng những điều kiêng kỵ rất nghiêm ngặt, thể hiện triết lý “nhà ba gian, bếp ba chiếc” đặc trưng.
Chiếc bếp đầu tiên, còn gọi là “Tầm brạ khua mạ”, được đặt ở gian đầu tiên ngay gần cầu thang lên xuống, đóng vai trò trung tâm trong sinh hoạt hàng ngày của gia đình. Bếp được xây vuông vức hoặc hình chữ nhật. Phía trên có giàn bếp vững chãi dùng để bảo quản lương thực, sấy khô thịt rừng, và hun khói các vật dụng gia đình nhằm tăng độ bền chắc và bóng đẹp. Đối với đồng bào Khơ Mú, “Tầm brạ khua mạ” không đơn thuần là nơi để nấu nướng, sưởi ấm mà còn là nơi đón tiếp khách quý. Chính bên không gian bếp lửa ấm cúng, thoang thoảng mùi thức ăn nồng đượm này, những người phụ nữ tề tựu lại bên nhau, san sẻ mọi niềm vui nỗi buồn, biến bếp lửa thành chốn sum vầy, gắn kết tình thân và tình làng nghĩa xóm.
Mang ý nghĩa thiêng liêng hơn cả, bếp thờ, hay còn gọi là “Pơ-giang”, là chiếc bếp thứ hai được người Khơ Mú đặt trang trọng tại vị trí trung tâm, dưới chân cột cái giữa nhà. Đây là nơi thờ cúng tổ tiên và được xem là trung tâm tín ngưỡng, chứng kiến mọi sự kiện quan trọng của đời người, từ lúc sinh ra, dựng vợ gả chồng đến giỗ chạp, lễ tết. Khác biệt hoàn toàn với gian bếp sinh hoạt, bếp thờ là vùng “cấm địa” đối với người lạ. Mọi hoạt động xung quanh “Pơ-giang” tuân thủ những tập tục, kiêng kỵ nghiêm ngặt truyền đời. Chỉ chủ nhà và thầy mo được phép đỏ lửa, thực hiện nghi lễ và dọn dẹp; đồng thời, thức ăn cúng tế tổ tiên, “ma nhà” đều phải được chế biến tại đây. Đàn ông trưởng thành trong nhà có thể hỗ trợ chuẩn bị đồ vật cúng tế. Sự linh thiêng của “Pơ-giang” còn thể hiện ngay từ khi dựng nhà, vị trí đặt bếp được xem xét kỹ lưỡng theo quy tắc tâm linh truyền thống, bởi người Khơ Mú tin rằng điều này quyết định vận mệnh và cuộc sống tương lai của cả gia đình. Bếp thờ không chỉ là nơi diễn ra các nghi lễ cúng bái tổ tiên mà thực sự là trái tim kết nối thế giới thực tại với thế giới tâm linh, thể hiện bản sắc văn hóa sâu sắc và niềm tin mãnh liệt vào sự che chở của thần linh, tổ tiên.
Trong không gian nhà sàn truyền thống, gian bếp thứ ba của người Khơ Mú là “bếp xôi cơm” – một không gian mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đúng như tên gọi, nơi đây chỉ đặt duy nhất một chiếc nồi đồng và một chiếc chõ gỗ chuyên dụng để đồ xôi cơm cho nghi lễ thiêng liêng nhất trong năm, “tục rước mẹ lúa”. Bếp xôi cơm gắn liền trực tiếp với đời sống nông nghiệp và tín ngưỡng của cộng đồng. Vào mỗi mùa thu hoạch, những hạt gạo đầu tiên, tinh túy nhất, được lựa chọn kỹ lưỡng để đồ xôi, làm lễ vật dâng cúng mẹ lúa. Nghi lễ này là lời cảm tạ sâu sắc đối với vị thần đã ban cho cuộc sống ấm no, mùa màng bội thu. Do ý nghĩa thiêng liêng đó, mọi vật dụng trong gian bếp xôi cơm đều được coi là vật linh thiêng. Từ chiếc nồi đồng, chõ gỗ đồ xôi, tất cả được bảo quản cẩn thận và tuân thủ nguyên tắc kiêng kỵ nghiêm ngặt, không ai được tùy tiện đem đi nơi khác. Sự kiêng kỵ này thể hiện lòng tôn kính tuyệt đối của cộng đồng đối với mẹ lúa và các giá trị văn hóa truyền thống, biến gian bếp này thành một phần hồn cốt không thể tách rời trong đời sống văn hóa của đồng bào Khơ Mú.
Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại đang len lỏi vào từng bản làng, kéo theo xu thế hội nhập phát triển chung của đất nước, những giá trị văn hóa độc đáo của đồng bào Khơ Mú đứng trước nhiều thách thức. Tuy nhiên, hình ảnh “ba chiếc bếp lửa” rực hồng nơi rẻo cao Nghệ An, với những kiêng kỵ và nghi lễ thiêng liêng vẫn vẹn nguyên sức sống, khẳng định nỗ lực không ngừng của cộng đồng trong việc lưu giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Chính sự đa dạng và giàu bản sắc này đã góp phần tạo nên một bức tranh văn hóa độc đáo của các dân tộc thiểu số Việt Nam, chứng minh rằng dù có hội nhập phát triển, những giá trị truyền thống cốt lõi vẫn vẹn nguyên sức sống và tỏa sáng như chính ngọn lửa ấm áp nơi gian nhà sàn mộc mạc ấy, khẳng định tầm vóc sống còn và giá trị không thể thay thế của văn hóa Khơ Mú./.
