Trang chủ
Hỗ trợ trực tuyến

Trịnh Văn Phú - 0981424779

Nguyễn Ngọc Hải Yến - 0906299345

Nguyễn Hồng Hà - 0985881624
Hôm nay: 23  - Tất cả: 1,007,680
Liên kết website
Nghiên cứu KH | Dân ca trong đời sống nhân dân
Dân ca Ví Giặm xứ Nghệ và hình ảnh người phụ nữ
Tin đăng ngày: 1/12/2016 - Xem: 2776
 

Dân ca Ví Giặm xứ Nghệ là một bức tranh trọn vẹn đầy màu sắc về cuộc sống của nhân dân lao động xưa, đặc biệt trong đó cuộc sống cũng như tâm tư tình cảm của người phụ nữ được thể hiện khá đậm nét. Qua những khúc dân ca, ta thấy được hình ảnh người phụ nữ xứ Nghệ hiện lên ở cả ba phương diện là chủ thể sáng tác, là đối tượng phản ánh và thế giới nhân vật.

Phụ nữ hay phái nữ thường được gọi là phái đẹp. Quan niệm về cái đẹp của người phụ nữ ở mỗi thời điểm đều có sự khác nhau nhưng nhìn chung là thiên về vẻ đẹp toàn diện. Cái nhìn của người xưa về nét đẹp hình thể của người phụ nữ luôn phù hợp với cuộc sống của người lao động và lại rất hài hòa với vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ Việt Nam. Vẻ đẹp hình thể đó thường được so sánh với thiên nhiên kỳ diệu mà tạo hoá ban cho nhưng lại vừa rất Á Đông, rất gần gũi:“Mặt tuyết hoa trăng/Lông mày lá liễu, hàm răng hạt huyền/Miệng cười tựa nụ hoa sen/Mình trộng nhan sắc như đèn như sao”.Tuy nhiên, trong cái nhìn cổ xưa của người Nghệ Tĩnh, vẻ đẹp có giá trị nhất vẫn là vẻ đẹp tâm hồn, nó nằm ở thế giới bên trong của người phụ nữ, đó là sự chịu thương chịu khó, sự tự tin, vui vẻ trong lao động thường được thể hiện qua những câu hát dân ca: Dòn công dòn buổi là hơn/Dòn chi má phấn răng đen mà dòn”;“Tóc thơm những búi mạ trưa/Ham chi người đẹp mà thưa công làm”.

 Dân ca xứ Nghệ đã phác họa hình tượng người con gái trong những giá trị đạo đức quan trọng bậc nhất được thể hiện trong bốn chữ Tam tòng Tứ đức. Xét về tính hai mặt thì đạo Tam tòng hà khắc với phụ nữ và đem đến cho họ nhiều bất công, nhưng không thể phủ nhận một điều rằng nó đã góp phần tích cực là khiến người phụ nữ tự rèn luyện mình theo chuẩn mực để hướng tới cái đẹp. Ngay từ lúc mới sinh ra các cô gái xứ Nghệ đã được mẹ dạy cho cách nấu ăn, may vá, thêu thùa, dạy cách ăn nói, cách đi lại, ứng xử. Vì vậy những người phụ nữ Nghệ Tĩnh ngoài đức tính chăm chỉ siêng năng trong công việc còn hội tụ nhiều phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam. Suốt cuộc đời người con gái, họ phải chịu nhiều thiệt thòi, vất vả bởi quan niệm và lễ giáo phong kiến nhưng người phụ nữ vẫn sống rất hiếu hạnh với cha mẹ, họ luôn giữ trọn đạo lí của phận làm con: Cá bống chặt trước chặt đuôi/Tôm he bóc vỏ mà nuôi mẹ già/Mỗi đêm thắp một đèn trời/Cầu cho cha mẹ ở đời với con”. Đối với người chồng họ luôn nhắc nhở, khuyên răn sự tỉnh táo, khôn ngoan trong công việc với thái độ hết sức mềm dẻo, thấu lý đạt tình: Anh cứ nhủ rằng em không thương, Em đo lường thì rất cặn kẽ, Chính thương anh nên em bàn với mẹ, Phải ngăn anh không đi chuyến ngược Lường.(Giận mà thương). Câu hát chính là nỗi niềm tâm sự, phân trần bày giải của người vợ như một lời cầu xin. Đây là một nét đặc biệt của người con gái xứ Nghệ so với người phụ nữ ở các vùng miền khác, là luôn khuyên răn, bàn bạc với chồng trong công việc. Trong tình yêu, con gái xứ Nghệ cũng có cái khí chất riêng của con người nơi đây, bởi vậy phần nào hạn chế sự dịu dàng e lệ, không được khéo léo, sắc sảo như con gái miền Bắc, không nhẹ nhàng, mềm mại như người con gái miền nam, mà phụ nữ xứ Nghệ thường ăn nói chân chất, bộc trực, luôn thẳng thắn, rạch ròi dứt khoát, không thích ỡm ờ nửa vời: “Đã yêu thì yêu cho chắc/ Đã trục trặc thì trục trặc cho luôn/ Đừng như con thỏ đứng đầu truông/ Khi vui thì giỡn bóng khi buồn bỏ đi”. Chính vì thế mà trong chuyện tình cảm, nếu đã không đến được với nhau thì họ thẳng thắn từ chối: “Em đã có chồng rồi/Em đã có lứa rồi/Vung úp đã vừa rồi/Đũa ghép đã thành đôi/Bạn đừng có ỡm ờ với tôi!/Tôi lấy chân khỏa lại/Tôi lấy bàn khỏa lại”(hát giặm Nghệ Tĩnh). Đó là minh chứng cho lòng chung thủy của người phụ nữ Nghệ Tĩnh nhưng đồng thời cũng thể hiện tâm lý sợ bị bỏ rơi, phản bội. Bởi trong thời đại phong kiến, đàn ông thường được theo đuổi các mục tiêu tri thức để có thể đảm nhiệm các quan hệ hướng ngoại trong cộng đồng và quốc gia, việc ngoại tình của đàn ông đã có gia đình cũng thường được tha thứ và được pháp luật thừa nhận. Nhiều người đàn ông lấy thêm vợ lẽ, năm thê bảy thiếp. Còn phụ nữ thì được dạy các kỹ năng nội trợ gói gọn trong bốn chữ công dung ngôn hạnh để điều hành những việc trong gia đình, tiết hạnh đối với họ là một giá trị đạo đức quan trọng bậc nhất. Theo Tam tòng, phụ nữ phải theo cha trước khi lấy chồng, theo chồng sau khi cưới, và theo con trai cả khi chồng mất, phải giữ gìn trinh tiết trước hôn nhân và quan hệ chỉ với chồng sau hôn nhân. Đó chính là giá trị đạo đức chung của nữ giới truyền thống Nghệ Tĩnh. Chúng ta hãy xem có cách xử sự nào hơn để lòng trắc ẩn hơn, thông cảm hơn với tình cảnh của người con gái xứ Nghệ trong hoàn cảnh sau:“Mặc ai một dạ hai lòng/Em đây thủ tiết loan phòng chờ anh”.“Mặc ai mua bán bán mua/Em đây như sãi ở chùa biết chi. Không than thân trách phận, nói cho đúng hơn là không dám, phải chấp nhận một thực tế phũ phàng đã kéo dài hàng thế kỷ nay. Do đó, thế giới tâm hồn của người phụ nữ hoàn toàn khép kín và bị cấm vận với cuộc sống xã hội.

Kết quả hình ảnh cho phụ nữ hát dân ca

(Hình minh họa: Phụ nữ Việt Nam với những khúc hát dân ca trong cuộc sống lao động)

Mặc dầu có những hạn chế nhất định nhưng người phụ nữ luôn có nguyện vọng được xã hội đối xử công bằng, muốn được giao gánh vác những nhiệm vụ phù hợp với khả năng và trình độ của mình. Đâu đó trong xứ Nghệ đã có những người phụ nữ dám chủ động bảo vệ tình yêu, hạnh phúc, đấu tranh với những lề luật và những bất công mà chế độ phong kiến đã gây ra và dường như họ đã từng muốn đứng lên phản kháng để đòi quyền bình đẳng:“Đói cơm thì em ăn rau/Tội gì làm mọn nằm sau lưng chồng”“Đói cơm thì ăn rau khoai/Tội gì làm mọn cho ai dày bừa”. Có những người phụ nữ mạnh mẽ, không cam chịu thân phận, tự xưng danh họ để thể hiện bản lĩnh của mình:“Gái này là gái Đô Lương/Gái buôn nải tấm, gái lường vải con/Gái này là gái chả non/Gái lường chợ Điếm, gái buôn chợ chợ Dừa”. Hay như người phụ nữ thành Vinh, các chị là những người phụ nữ được tả hết sức có khí thế, oai phong, đáng nể phục: Mẹ mi mô ngồi lại, Tau đi tỉnh mới về, Chộ những cái thật ghê ! Ngồi đây ta nói chuyện: Trước vườn hoa bưu điện, người phụ nữ thành Vinh, Cùng nhau họp mít-tinh, thề hy sinh chiến đấu; Tóc đều cắt ngắn hết, Chân đi giày xăng đan, Giống in vệ quốc đoàn, Cũng nhung phong gọn ghẽ. Những câu hát đã thể hiện được tinh thần dũng cảm, dám xung phong đấu tranh vì độc lập của người phụ nữ nơi đất Nghệ. Khác với các làn điệu dân ca ở các vùng miền khác, ở đây chúng ta thấy cái ưu thế, lợi thế của dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh trong sự phong phú về ca từ, trau chuốt cũng được, gián dị mộc mạc cũng chẳng sao, hát hò như nói, nói như hát hò đều vào vần vào nhịp mà nghe rung động, ý vị vô cùng. Như vậy, hình ảnh về vẻ đẹp tính cách cũng như tâm tư tình cảm của người phụ nữ đã được phản ánh một cách trọn vẹn đầy màu sắc trong những câu dân ca Ví Giặm. Ở đây họ chính là đối tượng được phản ánh rõ ràng và đầy đủ nhất.

Trong sinh hoạt dân ca người phụ nữ còn là chủ thể sáng tác ra những câu ca và khúc hát đó. Vấn đề công danh sự nghiệp chỉ đặt ra đối với các bậc nam nhi, phụ nữ thường không được tham gia vào các hoạt động xã hội. Vì vậy, vị trí của họ trong cuộc sống chỉ xoay quanh công việc nội trợ, chỉ là những người phụ nữ lao động bình thường, quá ít thậm chí là không được học hành chữ nghĩa. Nhưng trong lĩnh vực sinh hoạt dân ca Ví Giặm họ lại có vị trí quan trọng, đặc biệt là trong hát đối đáp giao duyên họ chính là vai chủ, là nguồn lực tạo cảm hứng cho mỗi cuộc hát. Chẳng hạn như trong Hát Ví phường cấy, Ví phường vải, Ví phường nón.. thì cuộc hát chỉ được hình thành khi các cô gái tụ họp nhau thành phường vừa làm việc vừa hát. Vì thế phái nữ luôn đứng ở vai chủ nhà, còn các chàng trai là khách, chỉ được mời vào nhà khi đã vượt qua các vòng thử thách của phe nữ. Thông thường trong hát đối đáp giao duyên, chặng hát đố này là một chặng rất khó khăn đối với vai khách. Cuộc hát lúc này không còn đơn thuần là giao duyên, giải trí mà còn là cuộc đọ sức, khoe tài, đấu trí đầy kịch tính giữa bên nam và bên nữ. Có người không vượt qua chặng thử thách này, đành phải ngậm ngùi hậm hực rút lui khỏi cuộc hát. Trong các giai thoại hát Ví, Giặm có nhiều phụ nữ đã là những nghệ nhân tỏ ra xuất sắc như một tài năng thiên bẩm, giữ địa vị chủ yếu trong việc diễn xướng lối hò hát tâm tình. Những nữ nghệ nhân trong cuộc sống vốn mộc mạc, chân chất nhưng khi sinh hoạt dân ca họ đã biết sử dụng chữ nghĩa nhiều khi đạt tới trình độ hiểm hóc, lắt léo, có khi lại đưa ra những câu hát chữ nghĩa, làm khó bên nam đối phương: Đồn chàng học sách Kinh Thi/Hai ngang ba phẩy chữ chi rứa chàng? Hay có khi cũng hài hước, dí dỏm đến nghịch ngợm: Nghe tin anh hay hát hay hò, Đố anh đếm được cổ con cò mấy lông? Tài năng văn nghệ và sáng tác đối ứng của họ thường được thể hiện ngang bằng hoặc có khi còn nổi trội hơn cả nam giới. Vượt lên cả sự mong muốn, lời ca, điệu ví khi đối đáp có khi còn là chuẩn mực để đánh giá tri thức của đối phương. Lời đối đáp sẽ thể hiện khá rõ trình độ của các đối tượng trong cuộc chơi: Tiếng đồn chàng nổi khắp miền, chứ chị dâu rơi xuống giếng làm cách nào chàng kéo lên? Hẳn chúng ta biết được ngay khi nghe lời của hai đối tượng như sau: Anh đạp đất anh kêu trời, lặn anh không biết lặn, lội anh cũng nỏ biết lội, nhỡ sẩy chân rơi xuốn giếng thì thiệt cả đời anh luôn. Còn đối tương khác đối: ...Không cứu chị thì phạm đạo nhân huynh, đụng và người chị thì Nam nữ thụ thụ bất thân, sẵn dây anh thả xuống để chị nương chị trèo. Quả thực là hai đối tương có học thức khác nhau.

Thật là thú vị khi nghe và hiểu. Cảm ơn dân ca xứ Nghệ, cảm ơn các nghệ nhân dân gian được lưu truyền trong những giai thoại hát ví xưa như là dì Tương, Tiu Hào, O Sĩ, o Uy, o Sạ, o Cúc, o Nhẫn, o Chín, là bà Dũng Thơn, bà cháu Ban, bà Cựu Năm, chị Ba Xuân... những câu hát đối đáp của họ với nam giới còn được truyền lại trong dân gian Nghệ Tĩnh cho tới ngày nay. Trong cuộc sống họ luôn chịu nhiều thiệt thòi, bất công nhưng trong sinh hoạt dân ca họ đã dám thể hiện khả năng và nói lên tiếng nói của mình. Người phụ nữ ở đây đã có một tầm nhìn xa hơn, vượt ra ngoài khuôn khổ một gia đình, một làng xã để trở thành thành viên của xã hội.

Trong thời kỳ đất nước đổi mới hiện nay, vai trò của người phụ nữ càng trở nên quan trọng. Người phụ nữ xứ Nghệ không chỉ ngời sáng vẻ đẹp mặn mà, chân chất của xứ Nghệ mà còn lấp lánh vẻ đẹp trí tuệ, bản lĩnh và tài năng của người phụ nữ Việt Nam thời kỳ đổi mới. Công cuộc sân khấu hóa dân ca Nghệ Tĩnh cũng như công tác Bảo tồn và phát huy di sản dân ca Ví Giặm xứ Nghệ đã, đang, và sẽ không bao giờ thiếu vắng vai trò và hình ảnh người phụ nữ. Trong làng kịch hát dân ca hiện nay thì tên tuổi của các nữ nghệ sỹ như NSND Hồng Lựu, NSUT Song Thao, Lệ Thanh... cũng được coi là những con chim đầu đàn đại diện cho bộ môn này. Cuộc sống có nhiều thay đổi, cuộc sống của người phụ nữ cũng có nhiều chuyển biến tích cực hơn về mọi mặt. Đây là những thay đổi quan trọng phù hợp với sự phát triển của lịch sử. Phụ nữ đã trở nên có ý thức rằng họ là một nhóm người trong xã hội với các mối quan tâm và nhu cầu riêng. Người phụ nữ ở đây đã nói về mình nhiều hơn, đã bộc lộ tâm trạng của mình một cách sâu lắng hơn. Đúng như nhà thơ Xuân Diệu có nói: “Không ở đâu bằng trong văn hóa dân gian, trong ca dao, người phụ nữ đã ngang nhiên và dĩ nhiên thi hành cái quyền tự do diễn đạt tâm tình của mình”. Đây chính là dấu hiệu của sự tiến bộ, chứng tỏ rằng tuy có những hạn chế nhất định nhưng phụ nữ cũng có bản sắc riêng, có cá tính riêng, họ có quyền quan tâm đến bản ngã và hạnh phúc của riêng mình. Nên chính qua lời ca tâm tình ấy mà chủ đề về thân phận người phụ nữ đã nổi lên rõ rệt nhất. Người phụ nữ trong sinh hoạt dân ca Ví Giặm vừa là đối tượng của cái đẹp, vừa sáng tạo ra cái đẹp, vừa giữ gìn cái đẹp vừa phát huy cái đẹp vào cuộc sống. Vì thế, vẻ đẹp của người phụ nữ luôn được khẳng định, trân trọng và ngợi ca.

Lương Vân

Album ảnh Dân ca
Xem tiếp >>
VIDEO CLIPS
Loading the player...