Trang chủ
Hỗ trợ trực tuyến

Trịnh Văn Phú - 0981424779

Nguyễn Ngọc Hải Yến - 0906299345

Nguyễn Hồng Hà - 0985881624
Hôm nay: 904  - Tất cả: 1,007,629
Liên kết website
N.Sỹ & N.Nhân | Chân dung nghệ nhân
Những người truyền lửa dân ca
Tin đăng ngày: 19/11/2019 - Xem: 618
 

 

                       Lương Vân

Trung tâm BT&PHDS Dân ca xứ Nghệ.

Trong bối cảnh giao lưu và hội nhập quốc tế, dân ca cùng nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống khác đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Là một hình thức diễn xướng dân gian, dân ca Ví Giặm hiện nay cũng đang nằm trong số phận chung của các loại hình nghệ thuật truyền thống. Vấn đề lưu giữ, bảo tồn dân ca Ví Giặm đang được các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm, bảo tồn bằng nhiều hình thức như nghiên cứu, sưu tầm làn điệu cổ, ghi băng ghi hình, đưa lên sân khấu chuyên nghiệp, dạy hát trên đài phát thanh truyền hình, đưa dân ca vào trường học…Tuy nhiên có một hình thức bảo tồn sinh động, hiệu quả truyền tải được tất cả các giá trị, tinh hoa của loại hình diễn xướng dân gian này đó chính là thông qua các nghệ nhân, những người được coi là linh hồn của di sản mà theo định nghĩa của Unesco họ chính là “Báu vật nhân văn sống”.

Nghệ nhân dân ca Ví Giặm chính là những người sáng tạo, thực hành và lưu giữ di sản. Từ những người nông dân lao động chân lấm tay bùn, đến người thợ thủ công trong các làng nghề truyền thống, rồi cả những người chèo thuyền đánh bắt cá, người lái đò trên sông… Tất cả họ đều có thể trở thành nghệ nhân dân ca Ví Giặm. Họ sáng tạo và thực hành dân ca trong lúc làm việc. Mỗi nghề nghiệp lao động, người dân xứ Nghệ lại sáng tạo ra một làn điệu Ví và Giặm riêng. Họ hát để vơi bớt mệt nhọc, để động viên, an ủi nhau, thể hiện quan niệm đối với cuộc sống về đấu tranh, về các mối quan hệ xã hội, quan hệ với tự nhiên; thể hiện ý chí, tâm tư, nguyện vọng, tình cảm, nhất là hạnh phúc lứa đôi của mình. Năm nọ qua năm kia, nơi này sang nơi khác, những lời ca được đặt tại chỗ, ứng khẩu tại chỗ, câu nào, bài nào dở thì trôi đi, câu nào hay, bài nào hay thì còn lại, được lưu truyền trở thành ca dao, dân ca.

Chính vì dân ca Ví Giặm Nghệ Tĩnh được hình thành và sử dụng trong lao động, gắn liền với lao động nên tầng lớp nghệ nhân dân gian thuần túy chiếm số lượng rất đông. Đây là những nghệ nhân không qua trường lớp, không biết đến sách vở văn chương. Môi trường sinh hoạt của họ là nông thôn, đặc biệt, những câu hát ấy không có sự chuẩn bị trước, mà thường là “xuất khẩu” thành lời ca, ứng tác ngay tại chỗ. Bởi thế mà ngôn ngữ của dân ca là ngôn ngữ hồn nhiên, tự nhiên, chân chất, mộc mạc, rất gần với ngôn ngữ, khẩu ngữ của đời sống, không hề mang vẻ đẹp của một công trình chế tác công phu. Nhưng chính cái hồn nhiên, chân thật, thô ráp ấy lại là cái đẹp riêng đối với người dân xứ Nghệ, bởi đó là tiếng nói “thật lòng" của họ; họ nói cho họ nghe, và chính người trong môi trường sáng tác, lĩnh xướng ấy mới cảm hết được.

Dân ca Ví, Giặm xứ Nghệ như đã nói trên là phương tiện sinh hoạt văn nghệ tự túc của nhân dân lao động xứ Nghệ, nhưng nó lại lôi kéo được cả những nhà nho tham gia. Biết bao danh sĩ, chí sĩ yêu nước, bao nhà khoa bảng có tên tuổi, bao trí thức bình dân trên mảnh đất Hồng Lam này đã từng thức thâu đêm, tham gia hát Ví, hát Giặm với quần chúng lao động. Thật khó có loại hình dân ca nào trên đất Việt Nam lại được ghi nhận dấu ấn tri thức và trực tiếp can dự thực hành của đông đảo các danh sĩ, chí sĩ, các nhà khoa bảng tham gia sinh hoạt như dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Trong các cuộc hát, họ thường làm "thầy bày", "thầy gà" cho bên nam hoặc bên nữ. Một số người cũng trực tiếp cất giọng. Đến nay trong nhân dân vẫn còn lưu truyền những giai thoại về các nhà nho hát Ví nổi tiếng như: đại thi hào Nguyễn Du, tiến sĩ Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Quýnh, danh sĩ Nguyễn Huy Hổ, ông hoàng tài ba trong làng ca trù Nguyễn Công Trứ, nhà ái quốc vĩ đại Phan Bội Châu, chí sĩ Vương Thúc Quý… Tắm gội với sinh hoạt văn nghệ quần chúng, họ đã làm sang trọng loại hình nghệ thuật dân ca Ví, Giặm của quê hương. Ca từ hát Ví, nhất là hát Ví phường vải, nhiều câu hát khá chải chuốt, khá điêu luyện, có những câu hay đến mức kinh điển. Bởi các nhà nho thường sử dụng các nội dung kiến thức trong sách vở văn chương, đi vào khía cạnh chơi chữ để trổ tài hiểu biết. Vì thế bên cạnh cái hồn nhiên, trong trẻo, dân giã của dân ca thì Ví Giặm cũng xuất hiện tính bác học, chơi chữ trong đó. Lúc này Ví Giặm chuyển sang một cấp độ cao hơn đó là thi thố tài năng giữa bên nam và bên nữ, là môi trường để trai gái đối đáp giao duyên, và còn là nơi để các nho sĩ rèn luyện, so tài đọ sức mang lại cho cuộc chơi những tiếng cười vui, dí dỏm.

Từ lúc có nhà nho tham gia, thông qua các cuộc giao lưu đối đáp, tiếp xúc, học hỏi lẫn nhau mà chính những người bình dân chưa từng được học qua sách vở văn chương cũng chịu sự ảnh hưởng bởi tri thức bác học. Dĩ nhiên, chỉ là những kiến thức sách vở rời rạc, những chữ nghĩa vụn vặt, chắp vá mà thôi. Nhưng khi họ vận dụng để sáng tác những câu, những bài hát Ví Giặm nó lại rạo rực bao ý tình sinh động, thiết tha hoặc tinh nghịch, dí dỏm để thể hiện nội tâm của mình. Cho nên, những "thính giả tự nguyện" trong cuộc hát cũng nhiều người bỏ ăn, bỏ ngủ tham dự hát Ví, hát Giặm là như vậy. Bởi họ tham dự hát Ví, hát Giặm không chỉ để thưởng thức giọng hát hay mà còn thưởng thức tài đặt lời ca, đối giỏi, đầy tính sáng tạo của các nghệ nhân.

Như vậy, dân ca Ví Giặm là do các nghệ nhân sáng tạo ra và lưu truyền đến tận ngày hôm nay. Thông qua nghệ nhân, dân ca Ví Giặm được nối tiếp, bảo tồn một cách tự thân. Giá trị của di sản là do nghệ nhân nắm giữ. Vậy thì nhiệm vụ bảo tồn cũng là do họ quyết định. Nhận thấy tầm quan trọng của nghệ nhân với tư cách là những người đại diện cho cộng đồng giữ vai trò sáng tạo, sở hữu, bảo tồn và truyền dạy các giá trị văn hóa dân gian, ngày 25/6/2014, Chính phủ đã ban hành Nghị định về việc xét tặng danh hiệu “nghệ nhân nhân dân”, “nghệ nhân ưu tú”, trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Tiếp theo đó, ngày 28/10/2015 chính phủ cũng Ban hành Nghị định về việc hỗ trợ đối với Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, có hoàn cảnh khó khăn. Riêng loại hình dân ca Ví Giặm, đến thời điểm này hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh đã phong tặng danh hiệu cho 43 nghệ nhân dân gian và 26 nghệ nhân ưu tú, tiêu biểu như các nghệ nhân: Nguyễn Trọng Đổng, Nguyễn Thị Am, Phan Thế Phiệt, Nguyễn Yết Niêm, Võ Thị Vân, Nguyễn Cảnh Sơn, Cao Thị Lâm, Nguyễn Mạnh Cường, Nguyễn Nghĩa Hợi, Cao Xuân Thưởng…Đây là những nghệ nhân có tài năng đặc biệt xuất xắc, những người đang nắm giữ, truyền dạy và cống hiến to lớn, tiêu biểu cho sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh.

Nghệ nhân Cao Xuân Thưởng tại xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu là một ví dụ điển hình cho những người gắn bó với dân ca gần như cả cuộc đời. Đến nay mới hơn 60 năm tuổi đời nhưng ông đã có 53 năm thực hành di sản, đã truyền dạy được cho hàng chục nghệ nhân qua nhiều thế hệ khác nhau. Bản thân ông không những thuộc nhiều làn điệu mà còn biết sáng tác và đặt lời mới, dàn dựng nhiều tác phẩm dân ca xuất sắc được các nhà chuyên môn đánh giá cao. Với ông, những sáng tác về dân ca Ví Giặm không chỉ phục vụ đời sống văn hóa tinh thần cho nhân dân mà hơn thế là tạo nên sức lan tỏa và sức sống mạnh mẽ của dân ca Ví Giặm trên mảnh đất quê hương. Với sự lao động nghiêm túc đó, ông đã có một  lượng tác phẩm mà không phải người sáng tác nào cũng đạt được với hơn 100 ca cảnh, hoạt ca, đối ca. Đã có tác phẩm trở thành những cột mốc của dân ca xứ Nghệ như khúc ca đồng ruộng, O Thất mất bò, O hàng bán rượu, trai Đông gái Phượng, Nước mắm Vạn Phần…

Nghệ nhân Nguyễn Mạnh Cường tại xã Bồi Sơn, huyện Đô Lương biết và lưu giữ được hơn 30 làn điệu gốc và cải biên của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh. Anh có nhiều thành tích nổi bật trong quá trình sáng tác, viết lời mới và dàn dựng hàng chục tiết mục, chương trình về dân ca Ví Giặm trong các hội thi, hội diễn. Bằng cả tấm lòng, ông đã say mê hát, say mê sưu tầm, sáng tác và truyền dạy niềm đam mê ấy cho biết bao thế hệ. Trong 30 năm thực hành di sản ông đã trao truyền được cho gần 200 người. Là một nghệ nhân tâm huyết, nhiều tác phẩm do ông tự biên và dàn dựng luôn có nét riêng, ấn tượng, gây được tiếng cười cho khán giả và được giải cao tại các kỳ liên hoan dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh hằng năm.

Bên cạnh đó là rất nhiều nghệ nhân như Nguyễn Thị Am, Nguyễn Trọng Đổng, Nguyễn Nghĩa Hợi…đều gắn bó gần cả cuộc đời với dân ca Ví Giặm. Phong tặng danh hiệu “nghệ nhân ưu tú” là sự nghi nhận những đóng góp, công lao của những nghệ nhân đã gắn bó cuộc đời với sự nghiệp gìn giữ, là động lực khuyến khích các nghệ nhân tiếp tục cống hiến, truyền lửa, tiếp tục nuôi dưỡng tình yêu di sản. Tuy nhiên, đây mới chỉ là việc làm tối thiểu, chưa giải quyết được vấn đề quan trọng nhất là tạo ra môi trường hoạt động cho nghệ nhân. Đa số những nghệ nhân tài hoa, những người lưu giữ và thực hành tinh hoa của di sản đều đã lớn tuổi và lần lượt ra đi, nếu còn thì tuổi cũng đã cao không còn đủ sức để trao truyền. Bên cạnh đó, giới trẻ cũng không mấy mặn mà với loại hình nghệ thuật truyền thống nữa. Dân ca Ví Giặm đang đứng trước nguy cơ bị thất truyền, mai một, loay hoay bế tắc tìm kiếm giải pháp bảo tồn. Đó là chưa kể việc phần lớn nghệ nhân đều xuất thân từ những vùng nông thôn, cuộc sống gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn. Gánh nặng mưu sinh luôn là những cụm từ xót xa mà người ta thường nhắc đến khi nói về nghệ nhân dân ca Ví Giặm. Các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản bỏ quên, hờ hững, thiếu sự quan tâm hỗ trợ, chăm lo cho các nghệ nhân, những người được coi là hồn cốt, nền tảng làm nên giá trị đích thực của di sản. Môi trường sinh hoạt chính của các nghệ nhân lúc này là tại các CLB. Với hơn 120 CLB tại địa phương, có thể nói đây là môi trường tốt để nuôi dưỡng và bảo tồn loại hình nghệ thuật này. Tuy nhiên, những khó khăn về kinh phí hoạt động, thiếu thốn đạo cụ và trang phục phù hợp, nơi tập luyện và biểu diễn đã hạn chế vai trò duy trì và thực hành dân ca Ví Dặm của những câu lạc bộ này. Nhiều nghệ nhân chia sẻ, họ thường xuyên bỏ tiền túi ra để chi phí cho sinh hoạt của CLB cũng như đào tạo cho lớp trẻ. CLB chủ yếu hoạt động dựa trên tinh thần tự nguyện, tập hợp theo kỳ liên hoan, hội thi hội diễn, rất ít CLB sinh hoạt đều đặn, thậm chí một số CLB chỉ tồn tại trên danh nghĩa nhưng thực chất gần như không hoạt động. Nhà nghiên cứu văn hóa, PGS Đặng Hoành Loan chia sẻ: “Cho đến bây giờ, sau từng ấy năm, nếu chúng ta vẫn còn nói đi nói lại việc hỗ trợ đời sống nghệ nhân, thì quan niệm này đã lỗi thời”. Quả thật là vậy nhưng chúng ta cũng không thể chỉ mãi hô hào, kêu gọi bảo vệ di sản bằng những công văn, kế hoạch mà quên mất rằng nghệ nhân cũng cần sống, cũng cần kinh phí để hoạt động, không phải gồng mình hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch chỉ với niềm đam mê, yêu thích. Bởi vậy, điều quan trọng hiện nay không những chúng ta phải nhanh chóng thực hiện chính sách trợ cấp xứng đáng cho nghệ nhân mà còn phải tạo ra môi trường tốt để họ hoạt động, phải ứng xử thế nào để nghệ nhân hồ hởi, nhiệt huyết tham gia thực hành truyền dạy vốn quý di sản của cha ông.

Di sản văn hóa phi vật thể là những giá trị tinh thần hết sức ý nghĩa đối với từng dân tộc. Và các nghệ nhân là những người đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn, lưu giữ, truyền dạy các di sản văn hóa đó tới thế hệ tiếp theo. Với vai trò là người giữ lửa, những nghệ nhân luôn mong muốn gìn giữ vẹn nguyên hồn cốt, tinh hoa những di sản văn hóa phi vật thể mà họ gắn bó gần như cả cuộc đời. Di sản văn hóa phi vật thể luôn tiềm ẩn trong tâm thức và trí nhớ của những con người đặc biệt mà chúng ta mệnh danh là nghệ nhân. Do đó bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể đồng nghĩa với việc bảo vệ những báu vật nhân văn sống, đó chính là các nghệ nhân./.

 

Album ảnh Dân ca
Xem tiếp >>
VIDEO CLIPS
Loading the player...
Fanpage Facebook
     
 

Trung tâm Bảo tồn và Phát huy di sản Dân ca Xứ Nghệ
Địa chỉ: Số 30 - đường Nguyễn Sỹ Sách - Thành phố Vinh - Nghệ An
Điện thoại/ Fax: 0383.842.850
Email: dancaxunghe37@gmail.com - Website: http://dancaxunghe.vn - fanpge: dancaxunghe.vn
Giấy phép số 95/GP-TTĐT ngày 06 tháng 8 năm 2014 của Sở Thông Tin và Truyền Thông tỉnh Nghệ An